Van Grimm tot Disney: hoe sprookjes door de eeuwen heen veranderden
Wie aan Sneeuwwitje denkt, ziet waarschijnlijk een meisje met een rode strik en zeven zingende dwergen voor zich. Dat beeld komt niet van de gebroeders Grimm, maar van Walt Disney, die het verhaal in 1937 verfilmde als eerste lange animatiefilm van zijn studio. Sprookjes zijn nooit vaste verhalen geweest. Ze veranderen met elke verteller, elke uitgave en elke verfilming. In dit artikel volgen we de reis van het sprookje: van mondelinge vertelling tot Hollywoodfilm.
Een korte geschiedenis
| Periode | Vorm | Kenmerken |
|---|---|---|
| Eeuwenlang | Mondelinge vertelling | Verhalen voor volwassenen én kinderen, per verteller anders |
| 1697 | Charles Perrault | Franse sprookjes voor het hof, met een moraal aan het einde |
| 1812–1857 | Gebroeders Grimm | Verzamelde volksverhalen, steeds kindvriendelijker bewerkt |
| 19e eeuw | Geïllustreerde kinderboeken | Sprookjes worden vooral kinderlectuur |
| Vanaf 1937 | Disneyfilms | Muziek, humor, romantiek en een duidelijk happy end |
| Nu | Films, series, musicals, games | Nieuwe interpretaties, sterke heldinnen, ironie en herschrijvingen |
Wat Grimm veranderde
De gebroeders Grimm bewerkten de verhalen die ze verzamelden. Vooral Wilhelm paste in de opeenvolgende drukken veel aan. Een paar opvallende veranderingen:
- Moeders werden stiefmoeders. In de eerste druk was het in Sneeuwwitje en Hans en Grietje de eigen moeder die kwaad wilde. Later werd dat een stiefmoeder.
- Seksuele toespelingen verdwenen. In de eerste versie van Rapunzel verraadt zij zich doordat haar kleren te strak gaan zitten. Later werd dat aangepast.
- Christelijke elementen kwamen erbij. Er werden gebeden en morele lessen toegevoegd.
- De taal werd rijker. Korte, sobere aantekeningen groeiden uit tot sierlijke verhalen.
- Geweld bleef deels staan. Vooral straffen voor de slechteriken bleven wreed, als les voor de lezer.
Wat Disney veranderde
Disney maakte van sprookjes familiefilms met muziek, humor en romantiek. Daarbij veranderde er veel. De stiefzussen van Assepoester hakken bij Grimm een stuk van hun voet af om in het muiltje te passen, en duiven pikken hun ogen uit. Bij Disney zijn ze vooral belachelijk. De boze koningin in Sneeuwwitje moet bij Grimm op gloeiende ijzeren schoenen dansen tot ze sterft. Bij Disney valt ze van een rots tijdens een onweer. De dwergen kregen namen en karakters, dieren werden grappige helpers en de prins werd een romantische held.
Disney maakte de verhalen toegankelijker voor een groot publiek, maar critici vinden dat er ook iets verloren ging: de rauwheid en de dubbelzinnigheid die de oorspronkelijke sprookjes zo krachtig maakten.
Moderne interpretaties
De laatste decennia worden sprookjes steeds vaker opnieuw verteld vanuit een nieuw perspectief. Heldinnen zijn niet langer passief en wachten niet op een prins. Slechteriken krijgen een eigen verhaal, waardoor je begrijpt waarom ze werden wie ze zijn. Schrijvers en filmmakers spelen met de bekende elementen en zetten ze in een hedendaagse omgeving. Ook illustratoren geven er hun eigen draai aan. Zo maakte de Nederlandse illustrator Charlotte Dematons prachtige platenboeken, waarin je in één groot landschap talloze verhalen kunt ontdekken. Haar werk was in 2012 tijdens Zwolle Grimmstad te zien in een expositie.
Zelf vergelijken: een leuke activiteit
Het is boeiend om met kinderen of in de klas verschillende versies van één sprookje te vergelijken. Zo pak je dat aan:
- Kies een sprookje, bijvoorbeeld Assepoester, Sneeuwwitje of Rapunzel.
- Lees de versie van Grimm. Kies een vertaling die dicht bij het origineel blijft.
- Kijk een verfilming. De Disneyversie of een modernere film.
- Maak een lijstje met verschillen. Wat is er weggelaten, wat is er toegevoegd?
- Bespreek waarom. Waarom zou de filmmaker dat veranderd hebben? Welke versie vind je het mooist?
- Maak je eigen versie. Hoe zou jij het sprookje vertellen als het vandaag zou gebeuren in Zwolle?
Een levend verhaal
Sprookjes zijn levende verhalen. Ze veranderen mee met de mensen die ze vertellen en de tijd waarin ze verteld worden. Dat is geen verlies, maar juist hun kracht. De gebroeders Grimm bewerkten de verhalen van hun vertellers, Disney bewerkte die van Grimm, en vandaag maken nieuwe generaties er weer hun eigen versies van. Zolang mensen verhalen blijven vertellen, blijven sprookjes bestaan.