De sprookjes van Grimm: wat betekenen ze eigenlijk?
Iedereen kent ze: Roodkapje, Hans en Grietje, Sneeuwwitje, Doornroosje en Repelsteeltje. De sprookjes die Jacob en Wilhelm Grimm vanaf ongeveer 1806 verzamelden, behoren tot de meest gelezen verhalen ter wereld. Hun bundel Kinder- und Hausmärchen verscheen voor het eerst in 1812 en is in meer dan 160 talen vertaald. Maar wat betekenen deze verhalen eigenlijk? Waarom zijn ze na meer dan tweehonderd jaar nog altijd zo populair? In dit artikel duiken we in de wereld achter de sprookjes.
Verhalen uit de mondelinge traditie
De gebroeders Grimm hebben de sprookjes niet zelf bedacht. Als taalgeleerden waren ze geïnteresseerd in de bronnen van de Duitse taal en cultuur. Ze tekenden verhalen op die al generaties lang mondeling werden doorgegeven, vaak door vrouwen die ze aan het spinnewiel of bij het haardvuur vertelden. Veel van deze verhalen kwamen in vergelijkbare vorm ook in andere Europese landen voor. Zo bestond er al een Franse versie van Roodkapje en Assepoester, opgetekend door Charles Perrault.
In de loop van de verschillende drukken pasten vooral Wilhelm Grimm de verhalen aan. Ze werden kindvriendelijker gemaakt, de taal werd verfijnd en sommige wrede of erotische elementen verdwenen. Andere wrede details, zoals de straffen voor de slechteriken, bleven juist staan. De laatste editie uit 1857 telde ruim tweehonderd verhalen.
Terugkerende thema's
Wie meerdere sprookjes van Grimm leest, ziet bepaalde thema's steeds terugkomen:
- Volwassen worden: de held verlaat het ouderlijk huis en moet zelfstandig gevaren overwinnen.
- Goed tegenover kwaad: slechteriken worden gestraft, goedheid wordt beloond.
- Het bos als beproeving: het donkere bos staat voor het onbekende, voor angst en gevaar.
- Familieconflicten: stiefmoeders, jaloerse zussen en ouders die hun kinderen achterlaten.
- Slimheid wint van kracht: de kleinste of jongste wint vaak door list en vindingrijkheid.
- Transformatie: kikkers worden prinsen, meisjes slapen honderd jaar en ontwaken weer.
Bekende sprookjes en hun betekenis
Over de betekenis van sprookjes bestaan veel interpretaties: psychologische, historische en maatschappelijke. Onderstaande tabel geeft een overzicht van een aantal veelgenoemde uitleggingen.
| Sprookje | Belangrijk symbool | Mogelijke betekenis |
|---|---|---|
| Roodkapje | De wolf en het pad door het bos | Waarschuwing om niet van het pad af te wijken en vreemden niet zomaar te vertrouwen |
| Hans en Grietje | Het snoephuisje | Verleiding en de noodzaak om samen slim te zijn; in de context van hongersnoden ook een verhaal over armoede |
| Sneeuwwitje | De spiegel en de appel | IJdelheid en jaloezie, en de overgang van meisje naar vrouw |
| Doornroosje | De honderdjarige slaap | Een periode van rust en groei voordat iemand volwassen wordt |
| Repelsteeltje | De geheime naam | De macht van kennis: wie de naam kent, heeft macht over het kwaad |
| Rapunzel | De toren en de lange vlecht | Opsluiting door een overbezorgde ouder en de drang naar vrijheid |
Hoe je een sprookje kunt "lezen"
Je hoeft geen literatuurwetenschapper te zijn om de lagen in een sprookje te ontdekken. Met een paar vragen kom je al een heel eind:
- Wie is de held en wat wil hij of zij? Vaak is dat de jongste, de armste of de zwakste.
- Welke beproevingen moet de held doorstaan? Let op het getal drie: drie opdrachten, drie broers, drie wensen.
- Wie helpt en wie werkt tegen? Dieren, oude vrouwtjes en magische voorwerpen zijn vaak helpers.
- Welke symbolen vallen op? Een bos, een toren, een spiegel of een appel staan zelden zomaar in het verhaal.
- Hoe eindigt het? Wie wordt beloond en wie gestraft, en wat zegt dat over de moraal?
Waarom ze ons nog steeds raken
Sprookjes gaan over grote, universele gevoelens: angst, verlangen, jaloezie, liefde en hoop. Ze zijn eenvoudig van vorm, maar rijk aan betekenis. Kinderen herkennen zich in de held die klein is maar toch overwint. Volwassenen zien er lagen in die ze als kind niet opmerkten. Daarom kun je sprookjes op elke leeftijd opnieuw ontdekken.
Het is precies die rijkdom die Zwolle wilde vieren met Zwolle Grimmstad: een heel jaar vol vertellingen, voorstellingen en wandelingen waarin de sprookjes van Grimm tot leven komen. Van de voorstelling Rapunzel bovenin de Sassenpoort tot de maandelijkse sprookjestochten door de binnenstad. Want sprookjes zijn er om verteld te worden.